Duitsland is verreweg de populairste bestemming voor Nederlandse toeristen. Jaarlijks steken miljoenen Nederlanders de grens over voor een weekend in de Eifel of een stedentrip naar Berlijn. Maar hoe goed kennen we het land achter de clichés van bier en bratwurst? In Bayreuth, de Beierse stad die dankzij componist Richard Wagner uitgroeide tot muzikaal bedevaartsoord, gaan we op zoek naar de Duitse ziel.
Reis mee naar Bayreuth in Duitsland
Van Duitsland denk je altijd dat je het wel kent, maar telkens blijft het je verbazen. De mensen zijn uiterst hoffelijk, maar het lijkt of ze worstelen met hun geschiedenis. Voortdurend twijfelend tussen traditie en innovatie, altijd op zoek naar een plek voor hun land in de moderne wereld.
Lees ook over Chemnitz, de (on)zichtbare stad in Duitsland
Waar kun je de Duitse ziel beter ontdekken dan in Bayreuth, Beieren? Een kleine provinciestad met zo’n 70.000 inwoners, ergens tussen Leipzig en Neurenberg. Het is het epicentrum van de biercultuur: nergens staan zoveel brouwerijen als in Oberfranken, het noordoostelijke deel van Beieren. En het is ook de stad van componist Richard Wagner (1813-1883), die stelde: “Ich bin das Deutsche Wesen. Ich bin der Deutsche Geist.”
Van eind juli tot eind augustus worden de Bayreuther Festspiele gehouden. Avond na avond klinken de opera’s van Wagner in de door hem ontworpen muziekzaal – in 2026 al voor de 150e keer. Het is het jaarlijkse feestje voor de Duitse elite. En hoewel kaartjes lastig te bemachtigen zijn, is het niet onmogelijk.
Tot ver in het najaar wapperen de vlaggen van de Festspiele vrolijk over de stad. Het is een heerlijk seizoen om hier te verblijven. Je kunt de monumentale operahuizen bezichtigen, een rondleiding volgen in de pianofabriek, een biermuseum bezoeken en ronddolen in de paleizen van prinses Wilhelmine van Pruisen (1709-1758). Alles ademt historie, maar de toeristische autoriteiten doen hun best om het hip en eigentijds te maken. Die typisch Duitse worsteling tussen oud en nieuw maakt Bayreuth dan weer spannend en verrassend.
Prinses Wilhelmine
Bayreuth dankt het allemaal aan Prinses Wilhelmine. Zij was eigenlijk voorbestemd te trouwen met de Prins van Wales, zodat Pruisen en Engeland verbonden zouden worden. Maar door politieke intriges mislukte dat. En bij gebrek aan beter werd Wilhelmine uitgehuwelijkt aan de markgraaf van Bayreuth, ver beneden haar stand.
Of wat dacht je van 48 uur in Bodensee, het groene hart van Duitsland
Eenmaal in het gehucht Bayreuth begon zij paleizen te bouwen. Voor de bouw van een Barok operagebouw werden alle registers opengetrokken. Het is nu prachtig gerestaureerd, staat op de UNESCO Werelderfgoedlijst en je kunt er terecht voor uitvoeringen en rondleidingen. Ook Wilhelmine’s paleizen en uitgestrekte paleistuinen zijn te bezoeken.
Halverwege de negentiende eeuw kwam Wagner een kijkje nemen in het toen vervallen Markgräfliches Opernhaus. Maar dit was niet wat hij voor ogen had. De akoestiek was onvoldoende voor zijn opera’s. Uiteindelijk bouwde hij buiten het stadje een nieuwe zaal. Het moest een houten klankkast worden: de muziekzaal zelf was het instrument.
Je mag op de keiharde klapstoeltjes plaatsnemen, terwijl een medewerker het geheim van de akoestiek zal onthullen. Eerst laat hij een piepklein draaiorgeltje horen, het geluid is miniem. Dan zet hij het speeldoosje op de houten rand boven de orkestbak. Plots klinkt de muziek luid en duidelijk. Triomfantelijk kijkt de man naar de bezoekers. Hij heeft zojuist Wagners genialiteit bewezen.
Ook leuk: Ontdek Duitsland via het leven van Caspar David Friedrich
Alles in het muzikale verleden van Bayreuth grijpt op elkaar in. Wagners buurman was componist Franz Liszt, die naar zijn zin teveel lawaai maakte op de piano. Van armoe ging Liszt in de pianofabriek van de familie Steingraeber zitten spelen. Het witte klavier van Liszt staat er nog altijd.
Dochter des huizes Fanny Steingraeber leidt rond en vertelt besmuikt dat ze eigenlijk politicologie studeerde. Maar ja, de familietraditie. “Mijn betovergrootvader kwam in 1852 naar Bayreuth en Wagner stelde zulke bijzondere eisen aan de bouw van een piano, dat ze samen de structuur van het instrument veranderden.”
Op een zeker moment had Wagner in zijn operahuis het geluid nodig van een klok met een doorsnee van zeven meter. Die paste echter niet door de deur. Daarom bouwde de oude Steingraeber een klokpiano, een snaarinstrument dat eenzelfde geluid teweegbracht als een reusachtige kerkklok. In het pianomuseum hamert Fanny op een vergelijkbaar snaarinstrument. Het is alsof je hoog in de Big Ben bent geklommen.
Fanny Steingraeber is een van de directeuren van het familiebedrijf. Boven de historische ingang staat ‘Steingraeber und Söhne’. Moet dat niet ‘zonen en dochter’ zijn? De vraag doet haar even aarzelen. Dan zegt ze kordaat dat dit nu eenmaal de historische bedrijfsnaam is en dat zij er als vrouwelijke erfgename geen zwaar punt van maakt.
Daar komt de bruid
In de westerse wereld krijgt iedereen voortdurend iets van de muziek van Wagner mee. Nederlanders kunnen gedachteloos “Daar komt de bruid! Daar glijdt ze uit!” meedeinen, zonder te beseffen dat het de muziek is van Treulich geführt uit het derde bedrijf van Wagners Opera Lohengrin (1850). Bioscoopproducties als Apocalyps Now (1979) en The Blues Brothers (1980) waren zonder de filmmuziek uit Die Walküre geen kaskrakers geworden. Wie zich niet verdiept in Wagners meesterwerken, doet zichzelf dus ernstig tekort.
De componist wordt vaak geassocieerd met het nationaalsocialisme. Hij schreef inderdaad anti-Joodse teksten. Adolf Hitler dweepte met Wagner en bezocht Bayreuth regelmatig. Tijdens een rondleiding door Wagners villa en het Wagnermuseum wordt dit alles niet verzwegen. Integendeel: er wordt zo ernstig stilgestaan bij deze donkere bladzijden in de Duitse geschiedenis, dat de doorsnee toerist een zeker ongeduld voelt opkomen. Fijn dat de Duitsers het zichzelf blijven inpeperen, maar als bezoeker wil je het culturele hart van het huidige Duitsland raken.
Bier en streetart
Midden in Bayreuth staat brouwerij Liebesbier, opgericht in 1887. Al generaties lang wordt hier Maisel Bier gebrouwen en getapt. Maar ook in Beieren, en zelfs tijdens steeds warmere zomers, wordt elk jaar zes procent minder bier gedronken. En dus zocht brouwer Jeff Maisel naar een nieuw bedrijfsmodel: hij verbouwde de zaak tot een brouwerij, annex biermuseum en boutiquehotel.
Hippe streetart kleurt de buitenmuren en de kamers, maar niet alle tradities zijn doorbroken. Zo staan in vitrinekasten alle modellen van de bierpullen die sinds 1887 jaarlijks aan vaste klanten werden uitgereikt. Maisel studeerde in de Verenigde Staten, maar voelt zich hier thuis. “Sinds de dag dat ik hier werd geboren, krijg ik minstens één slok bier per dag.”
Meer zien van Duitsland? Deze leuke Duitse steden die je écht gezien moet hebben
Maisel beschrijft zijn Liebesbierhotel als een mix van perfecte biertjes en ‘moments of enjoyment’. Zijn brouwerij richt zich op hippe toeristen, maar handhaaft de Beierse gastvrijheid. Hip en vertrouwd tegelijk. Zijn nieuwe bieren – zelfs 0.0 en IPA – heten Maisel and Friends, waar dat vroeger Maisel und Freunde zou zijn geweest.
Wel wordt het bier gebrouwen volgens het Duitse Reinheitsgebot uit 1516. De grondstoffen zijn uitsluitend water, gerst, hop en gist. Géén gifstoffen of toevoegingen. Het Middeleeuwse gebod is al dertig jaar géén wettelijke verplichting meer, maar dient nog als bescherming tegen niet-Duitse, ‘chemische’ biertjes. Maisel zegt dat de Beierse brouwers zich dankzij het Reinheitsgebot verbonden voelen met moderne streetart kunstenaars, die ook slechts vier primaire kleuren gebruiken.
Die redenering is een tikkeltje vergezocht. Maar als je ’s avonds met een van je vrienden genoeglijk aan de Liebesbier hotelbar zit, nippend aan een halve liter Maisel Helles, ben je geneigd de bierbrouwer en zijn stadsgenoten hoe dan ook gelijk te geven.
Klaus Florian Vogt
Klaus Florian Vogt (55) is de beroemdste Wagner-vertolker van dit moment. In jubileumjaar 2026 speelt hij op de Bayreuther Festspiele de hoofdrol in alle delen van Der Ring des Nibelungen: Das Rheingold, Die Walküre, Siegfried en Götterdämmerung.
Ook leuk: 48 uur in Lübeck, stad van moin en marsepein
Onderweg naar zijn vele optredens her en der in Duitsland, de Alpenlanden en Italië, reist Vogt het liefst in zijn camper. Praktisch, want zo heeft hij alle persoonlijke spullen bij de hand. Het is ook een gevoelskwestie. Als je continu in den vreemde bent, hunker je naar een eigen stekkie. De camper geeft hem ook inspiratie. “Om me in te leven in de muziek en in mijn rol, laat ik het Duitse landschap op me inwerken,” vertelt hij. “De openheid van mijn aanwezigheid op het podium wissel ik af met de beschutting van een eenvoudig leven.”
Gevraagd of de Wagner-uitvoeringen ons dichter bij de Duitse ziel brengen, knikt hij minzaam. “Je begrijpt het Duitse gemoed beter door naar Wagner te luisteren.” Wagners opera’s blijven hem emotioneren, hoe vaak hij ze ook ten gehore brengt. Zo is er een passage in Lohengrin. De hoofdpersoon moet vertrekken om het leven van zijn geliefde Elza te redden. “Het is zo’n mooie aria! Hij is zó verdrietig om het afscheid van deze prachtige vrouw. Ook na honderd uitvoeringen, word ikzelf zo heftig geraakt dat ik moet oppassen dat ik meteen daarna niet stilval en niet verder kan zingen.”
Ervaar Duitsland met de fiets. Zum Kuckuck! Rondje fietsen in het Zwarte Woud
In Bayreuth woedt een discussie over de Festspiele 2026, waar artificial intelligence-beelden de show moeten verlevendigen. “Wagners muziek geeft de ruimte om het verhaal telkens op een eigentijdse manier te vertellen,” vertelt Vogt. “Als we dat blijven doen, komt het publiek tot in lengte van jaren naar hier. Ik hoop dat de AI-beelden bijdragen aan een beter begrip van de voorstelling en dat ze de aandacht niet van de muziek afleiden.” Hij is er tamelijk gerust op: “Vergeet niet dat wij zangers al onze emoties in de muziek leggen.”
Zoek ook naar hotels in Bayreuth
Handige websites voor je reis
Dit vind je misschien ook leuk:
Zou jij Bayreuth willen bezoeken in Duitsland?
Tekst: Eric Vrijsen, Beeld: Eric Vrijsen
TripTalk is een puur Nederlands reismagazine en schrijft voornamelijk over bereikbare bestemmingen. Wij willen je meenemen naar bereikbare en betaalbare bestemmingen! Onze vaste reporters geven inspirerende en persoonlijke tips. Neem een abonnement!
